सुन तस्करी काण्ड (१०० किलो)

सन् २०२३ को जुलाईमा, Department of Revenue Investigation (DRI) ले काठमाडौंको सिनामंगलबाट करिब ८०–१०० किलो सुन बरामद गरेको जनाएको थियो — जुन सुन तस्करी प्रकरणमा अहिलेसम्मकै ठूलो परिमाण मानिएको थियो।

सुन त्यसबेला मोटरसाइकल / स्कुटरका “ब्रेक शु” (brake shoes / brake pads) भित्र लुकाएर नेपाल भित्र्याइएको थियो। सुन पहिलोमा भन्सार चेक–पोइन्ट पार गरेर भित्रिएको थियो, तर भन्सार चेकपछि सूचना पाएर DRI ले छापा मार्दा बरामद भयो।

ती ब्रेक–प्याड आयात गर्ने कम्पनीको नाम Ready Trade Private Limited रहेको र यसको मालिक सहित केही अन्य व्यक्तिहरु पक्राउ परेका थिए।

सुरुवातमा DRI ले अनुसन्धान शुरू गरेको थियो। तर पछि सरकारले यो प्रकरणलाई सुन्य–संगठित अपराध (organized crime / cross-border crime) को रुपमा हेर्न तय गरी, अनुसन्धान जिम्मेवारी Central Investigation Bureau (CIB) लाई हस्तान्तरण गरेको थियो। 

CIB ले १७ (वा १८) जना पक्राउ परेकाहरू र संकलित प्रमाणसहित केस थपी अनुसन्धान सुरु गरेको थियो। 

त्यसपछि, अदालतमार्फत अभियोग दायर गरिएको छ। घटना अनुसार, सुन तस्करी, अवैध आयात, धन शुद्धीकरण, आर्थिक अपराध लगायतका कसुर लिने सुनाइएको थियो।

बरामद सुनको बजार मूल्य निकै ठूलो थियो — समाचार अनुसार सुनको मूल्य र नेपाली रूपियाँमा यसको रकम अरबौं–करोडौं पर्ने कुरा गरिएको थियो।

यस घटनाले नेपालमा सुन तस्करी र भन्सार चोरी (customs evasion) कत्तिको व्यापक र संगठित हुनसक्छ भन्ने देखाएको थियो — सुन तस्करी गर्न प्रयोग गरिएको “ब्रेक–प्याड” नामक छल–प्रणाली, भन्सार र अन्य निकायहरूको सम्भावित मिलेमतो, र अन्तर्राष्ट्रिय नेटवर्कको संकेत दिएको थियो।

सुन रोक्न र नियन्त्रण गर्न जिम्मेवार भन्सार कार्यालय र अन्य निकायले कसरी प्रारम्भिक चेकमा असफल भयो — यसको प्रति धेरै आलोचना आएको थियो। 

यो प्रकरणमा, कथित रूपमा तस्करी गिरोह, कम्पनी मालिक, भन्सार–एजेन्ट, कस्टम–कर्मचारी, ट्रान्सपोर्टर, अन्तर्राष्ट्रिय भागीदार — सबैको संलग्नता देखिएको थियो। जसले प्रणालीगत भ्रष्टाचार र निगरानीको कमीको संकेत दिन्छ। 

राजनीतिक र प्रशासनिक स्तरमा पनि दबाव परेको थियो — अनुसन्धान र कारबाही सुनिश्चित गर्न उच्च–स्तरीय राजनीतिक तथा कानुनी भूमिकामा रहँदा जिम्मेवारी तय गर्नुपर्ने माग उठेको थियो। 

यस घटना पश्चात्, उक्त सुन तस्करी प्रकरणमा जेल र मुद्दासमेत अघि बढेको थियो — धेरै जना प्रतिवादीमाथि रकम र सम्पत्ति रिकभरीको मागसहित मुद्दा दायर गरिएको छ। 

तर, प्रकरणले देखाएको छ कि सुन तस्करी कुनै एक घटना मात्र होइन — सम्भवतः ठूलो नेटवर्क (कम्पनी, अन्तर्राष्ट्रिय साझेदार, भन्सार/कस्टम कर्मचारी समावेश) को भाग हो। राज्य र नियामक निकायहरूले निगरानी र छानबिन प्रणालीलाई थप मजबूत बनाउनुपर्ने कुरामा जोड दिइएको छ।